Tentoonstelling

“De stad is het mooiste bouwwerk!” Tentoonstelling W.M. Dudok als stedenbouwer

Als architect van het Hilversumse raadhuis geniet Willem Marinus Dudok (1884-1974) wereldfaam. Minder bekend is dat Dudok ook een begenadigd stedenbouwkundige was. Hij werkte door alle schalen heen: van de kleine schaal van woonbuurten in Hilversum in de periode 1918-1925 tot de grote schaal van het Hilversumse uitbreidingsplan en het structuurplan voor het gehele grondgebied van Den Haag. De tentoonstelling in het Dudok Architectuur Centrum (DAC) laat het tot nu toe onderbelichte werk van Dudok als stedenbouwer zien.

Toen Dudok in 1915 als directeur Publieke Werken in Hilversum aantrad, kreeg hij niet alleen de opdracht om een nieuw raadhuis te ontwerpen, maar ook om een uitbreidingsplan voor Hilversum op te stellen. Gedurende zijn carrière legde hij zich steeds meer toe op stedenbouw. Destijds was stedenbouwkunde nog geen zelfstandige discipline. Een architect die zich met stedenbouw bezighield, noemde zich architect-urbanist zoals Cornelis van Eesteren, of, zoals Dudok, architect-stedenbouwkundige. Dudok beschouwde de stedenbouwkundige als een orkestdirigent die alle dimensies van de stad in harmonische verhoudingen moest brengen. Over de parallel met muziek merkte Dudok op: ‘Ik meen dat het Berlioz was die gezegd heeft: “Het mooiste instrument, dat is het orkest. Zo is de stad het mooiste bouwwerk!”’

Het werkveld van de stedenbouwkundige is complex. Het gaat om de samenhang tussen stad en landschap, de verhouding tussen bebouwd en onbebouwd en het belang van infrastructuur en groensystemen. Dat vraagt om een visie op de toekomst van de stad. Dudoks visie op stadsontwikkeling was een bijzondere en is tegenwoordig hoogst actueel. Hij vond dat de stedenbouwkundige structuur iets moest uitdrukken over het onderliggende landschap en het karakter van de stad en sprak van een ‘beëindigingsplan’ of ‘voltooiingsplan’. Zijn uitgangspunt was niet de toekomstige bebouwing, maar de karakteristiek van de aanwezige open ruimte. Het ging Dudok erom dat de stad werd ingekapseld door het omringende landschap. De termen beëindiging en voltooiing betekenden dat de stad ‘eindig’ was, maar niet ‘af‘; ruimte voor ontwikkeling zocht hij in de bestaande stad. Door de focus op de kern te houden, konden de kern en de stadsuitbreiding samenhangend worden ontwikkeld. Dudoks behoedzame omgang met het landschap kwam voort uit het besef van een sterke regionale identiteit met verdichte kernen in uitgestrekte natuur. Het concept van de eindige stad paste hij toe op de uitbreidingsplannen voor Hilversum (1933-1935), Den Haag (1934-1939) en Wassenaar (1934-1937).

Kort na de Tweede Wereldoorlog hield Dudok in binnen- en buitenland lezingen waarin hij zijn ervaringen in Hilversum en Den Haag koppelde aan de opgave van de wederopbouw. Hij sprak over drie dimensies van stedenbouw: het contrast tussen bebouwing en landschap, het contrast tussen de eenvoud van woningbouw en variëteit in bijzondere gebouwen, en de harmonieuze samenhang tussen stedenbouw en architectuur. De laatst genoemde dimensie was een klassiek standpunt dat hij met architect-stedenbouwkundigen H.P. Berlage en W.G. Witteveen deelde. Dudoks wederopbouwplan en structuurplan voor Den Haag (1945-1952), het wederopbouwplan voor Velsen (1945-1961) en het uitbreidingsplan voor Zwolle (1947-1951) zijn toonbeelden van allesomvattende stedenbouwkundige ontwerpen.

Dudoks klassieke ontwerphouding botste echter met de opvatting van naoorlogse functionalisten die ervan uitgingen dat het onmogelijk was om alle dimensies door één architect-stedenbouwkundige te laten ontwerpen, omdat de opgave van de wederopbouw door zijn grote schaal te complex was geworden. De functionalistische stedenbouwkundige was geen orkestdirigent, maar een manager die zich liet leiden door statistieken en prognoses voor de toekomst. Het structuurplan voor Den Haag en het wederopbouwplan voor Velsen kregen daarom stevige kritiek te verduren. Het leidde ertoe dat Dudok zowel in Den Haag, Velsen als in Zwolle opstapte en dat zijn ontwerpen slechts ten dele of helemaal niet zijn uitgevoerd.

De tentoonstelling stelt de actualiteit van Dudoks denkbeelden aan de orde. In de tentoonstellingsruimte van het DAC zijn de iconische stedenbouwkundige ontwerpen te bewonderen die niet alleen heel fraai, maar ook functioneel, karaktervol en hypercontextueel zijn. In het midden van de ruimte staat een grote werktafel opgesteld die zoveel mogelijk facetten van het stedenbouwkundige werkveld laten zien; van vlotte schetsen, tendentieuze krantenkoppen, brieven over precaire onderwerpen tot gedetailleerde presentatietekeningen. In de gang van het raadhuis zijn Dudoks stedenbouwkundige ontwerpen voor Hilversum te zien, van de zoektocht naar de beste locatie voor het nieuwe raadhuis tot het plan voor een gemoderniseerde dorpskern met hoogbouw. Het zal niemand kunnen ontgaan dat het beëindigingsplan voor Hilversum uit de jaren dertig tot nog toe bestendig is gebleken. Dudoks opvatting over stad en natuur zijn wederom van grote betekenis in het huidige debat over ruimtelijke kwaliteit in Hilversum en speelt een belangrijke rol in de omgevingsvisie voor het Hilversumse stadslandschap als de tuinstad van de 21ste eeuw.

Boekje ‘De wereld een beetje mooier achterlaten’
Ter gelegenheid van de tentoonstelling stelde Herman van Bergeijk een boekje samen. ‘De wereld een beetje mooier achterlaten’. De stadsopbouw en stedenbouw van W.M. Dudok bevat naast een algemene inleiding ook teksten van Dudok en zijn tijdgenoten. Het biedt een verhelderende blik op hoe destijds over stedenbouw (en architectuur) werd gedacht en hoe het onderwerp als belangrijke publieke zaak in de kranten breed werd uitgemeten. Het boekje van 128 pagina’s is rijk geïllustreerd en kost in de boekhandel € 19,50. Tijdens de tentoonstelling wordt het in het DAC aangeboden voor € 17,50.

Boek ‘Dudok by Iwan Baan’
In Dudok by Iwan Baan toont fotograaf Iwan Baan dat Dudoks manier van ontwerpen na honderd jaar onverminderd aantrekkelijk en relevant is: plaatsbewust, hypercontextueel en met liefde voor de omgeving. Het verhaal van Dudok als ontwerper van landschappen: om te wonen, te werken, te rouwen en te leren. Dit boek laat met imponerende lucht- en straatfotografie zien hoe deze veelzijdige architect-stedenbouwer door heel Nederland steden uitbreidde vanuit hun specifieke DNA en gebouwen als vanzelfsprekend in hun omgeving plaatste. De teksten zijn van architectuurhistoricus Lara Voerman. Het boek van 376 pagina’s is tweetalig (eng/ned) uitgegeven bij nai010 / Dudok Architectuur Centrum en kost € 39,95.

Locatie

Dudok Architectuur Centrum

Data

De expositie is open op donderdag, vrijdag, zaterdag en zondag van 12.00 – 16.00 uur. Meer informatie over aanmelden volgt op deze site.

Kosten

In combinatie met bezoek aan de expositie Het leven en werk van Dudok: €4,- per persoon. Kinderen t/m 12 jaar: gratis (onder begeleiding van volwassene).

Extra informatie

De tentoonstelling opent in 2021 zodra mogelijk (gezien de Corona-situatie).

Afspraken voor bezoekers aan het Dudok Architectuur Centrum i.v.m. de Corona-crisis:

  • Deelnemen aan een rondleiding door het Raadhuis is alleen mogelijk na het kopen van een online ticket. Bij bezoek alleen aan het Expositiecentrum geldt een deurbeleid waarbij maximaal 5 personen tegelijk in de Expositieruimte aanwezig mogen zijn.
  • Ga niet van huis met gezondheidsklachten. U bent welkom als u en uw huisgenoten ten minste 24 uur klachtenvrij zijn.
  • Maak zo min mogelijk gebruik van het Openbaar Vervoer. Komt u met de auto, dan is er rondom het Raadhuis voldoende (betaald) parkeergelegenheid; op zondag en feestdagen is parkeren gratis
  • Het Dudok Architectuur Centrum zorgt in samenwerking met de Gemeente Hilversum voor extra schoonmaakrondes in de Expositieruimte en het Raadhuis.
  • De plekken met veel contact, zoals deurklinken, pinautomaat en trapleuningen worden extra gereinigd. Voor uw eigen veiligheid en die van anderen, verzoeken wij u deze plekken zo min mogelijk oppervlakken aan te raken
  • Was uw handen direct na binnenkomst en voor vertrek in ons Centrum. Dat kan in de in de toiletruimte of met de desinfecterende handgel die bij de buitendeur staat
  • Er kan geen gebruik gemaakt worden van de liften in het Raadhuis.
  • De toiletruimtes zijn toegankelijk voor 1 persoon per keer of voor bezoekers die samen een huishouden delen.
  • Volg de aanwijzingen op de borden in het Expositiecentrum en de aanwijzingen van de gids tijdens de rondleiding v.w.b. looproute en maximum aantallen per ruimte.
website: sbddesign.nl